یک کارشناس اقتصادی با اشاره به تجربه ونزوئلا، توضیح میدهد بسیاری از مسائل فعلی جهان، پیش از آنکه سیاسی باشد، به کنترل عرضه انرژی و نقشآفرینی در تامین امنیت انرژی جهان مربوط است. از همین رو امروز کشورهای عربی و رقبای آمریکا از جمله چین و روسیه، اگرچه در ظاهر از مذاکرات حمایت میکنند اما در عمل، ورود کامل ایران به صحنه بینالمللی انرژی را به نفع خود نمیدانند؛ زیرا ایران هم در منطقه و هم در بازار جهانی، رقیب مستقیم آنها در نفت و گاز محسوب میشود و مزیتهای راهبردی مشترکی با آنها دارد.
به گزارش استصنا به نقل از نفت ما، در جهان امروز رقابت چشمگیری بر سر تامین امنیت انرژی شکل گرفته؛ رقابتی که خاورمیانه و خلیج فارس را همچنان در کانون معادلات ژئوپلیتیکی نگه داشته است. طبق گزارشIEA، حتی با وجود توسعه انرژیهای نو، هنوز تقاضای جهانی نفت و گاز تا سال ۲۰۵۰ افزایشی است؛ این یعنی تداوم اهمیت نفت در سبد انرژی جهانی و تاثیر آن بر تعاملات بینالمللی.
این درحالی است که تحریمها و محدودیتهای بینالمللی مسیر دسترسی صنعت نفت و گاز ایران به سرمایه و فناوریهای نوین برای نقشآفرینی در این عرصه، را دشوار کرده است. طی این سالها خروج شرکتهای بزرگ خارجی از پروژههای انرژی ایران از جمله Total، statoil و Eni این شکاف فناورانه را پررنگتر هم کرده است.
بر اساس چشمانداز مصوب سال ۱۳۸۴، قرار بود ایران تا سال ۱۳۹۴ به تولید روزانه ۷.۵ میلیون بشکه نفت خام و میعانات گازی و نیز ۱.۵ میلیارد مترمکعب گاز طبیعی دست یابد؛ اهدافی که میتوانست در صورت بهبود بهبود روابط بینالمللی، سهم قابل توجهی از امنیت انرژی جهان را برای کشور به همراه داشته باشد. اما پس از گذشت نزدیک به دو دهه از تصویب این سند، تولید گاز کشور همچنان کمتر از یک میلیارد مترمکعب در روز باقی مانده و ظرفیت پالایشی نفت نیز رشد معناداری تجربه نکرده است. توقف برخی پروژههای پالایشی و عدم تحقق اهداف تولید در میادین مشترک غرب کارون هم از دیگر موارد قابل بحث است.
با تمام اینها در فضای فعلی جهان، بحث صرفا بر سر تولید یا توقف پروژهها نیست، بلکه مسئله اصلی توان نقشآفرینی در امنیت انرژی جهان است.
محمدجواد عاصمیپور، اقتصاددان و مدرس دانشگاه نفت،در همین باره به نفت ما توضیح میدهد که بر اساس پیشبینیها تا سال ۲۰۴۰ میلادی حدود ۶۵ درصد امنیت انرژی جهان همچنان متکی بر نفت و گاز خواهد بود و بخش عمده این سهم به چند کشور حوزه خلیج فارس گره خورده است. همین واقعیت سبب شده کشورهای منطقه برای حفظ و تقویت جایگاه خود در سبد امنیت انرژی جهان وارد رقابتی جدی شوند؛ رقابتی که ایران نیز ناگزیر به تعریف جایگاه خود در آن است.
تعلل ایران برای نقشآفرینی در امنیت انرژی جهان
به گفته صاعمی پور در شرایط کنونی توسعه ظرفیتهای نفت وگاز برای ایران یک الزام اجتنابناپذیر است؛ این توسعه نه یک انتخاب، بلکه بخشی از سرنوشت محتوم کشور در نظم انرژی جهان تلقی میشود.
او میگوید: در شرایطی که جهان همچنان به این دو منبع حیاتی وابسته است، یا مسیر توسعه با مدیریت پیشدستانه طی میشود، یا فشارهای بیرونی، ایران را بهصورت تحمیلی وارد فرآیند مدیریت میکند؛ فرآیندی که در صورت تعلل، میتواند به شکلگیری تخاصمها، تنشها و حتی درگیریهای منطقهای و فرامنطقهای منجر شود.
کنترل و مدیریت عرضه انرژی، محور اصلی منازعات
او با اشاره به تجربه ونزوئلا بهعنوان یک نمونه عینی در معادلات جهانی انرژی میگوید: با توجه به تحولات پیرامون، مسائل بیش از آنکه به مفاهیم سیاسی مرتبط باشد، مستقیما به امنیت انرژی ختم میشود و محور اصلی منازعات، نه تغییر حکومت یا ساختار سیاسی کشورها، بلکه کنترل و مدیریت عرضه انرژی در بازار جهانی است.
به گفته وی، پیشبینیها حاکی ازآن است که برای پاسخ گویی به نیاز فزاینده جهان تا سال ۲۰۴۰ حدود ۸ هزار میلیارد دلار سرمایهگذاری در بخش انرژی مورد نیاز است.
براساس برآوردهای داخلی، ایران در این مسیر نیازمند 400 میلیارد دلار سرمایهگذاری است تا شرایطی فراهم شود که نقش خود را در امنیت انرژی جهان ایفا کند. این رقم بهطور میانگین معادل ۳۰ میلیارد دلار سرمایهگذاری سالانه است که در صورت عدم دسترسی به تکنولوژی لازم، دستیابی به آن امکانپذیر نیست.
تشکل کمیته راهبردی برای نرخ بازگشت سرمایه پروژهها
عاصمیپور با اشاره به وجود نوعی حصر اطلاعاتی در صنعت نفت گفت: تمرکز و انباشت اطلاعات، اشراف بر دادههای راهبردی را با ابهام مواجه میکند ازاین رو پیشنهاد میشود کمیتهای مستقل، متشکل از مدیران باسابقه صنعت نفت و گاز، بدون عضویت رسمی در ساختارهای دولتی، برای تعیین اولویت پروژهها و شیوه تصویب قراردادها ایجاد شود تا بتواند نوعی پشتوانه تصمیم گیری برای مدیران اجرایی باشد.
او همچنین طراحی سازوکار بیمه سرمایه گذاری در صنعت نفت و گاز با همکاری بیمه مرکزی را راهکاری برای پوشش ریسکهای اداری، مقرراتی و اقتصادی دانست تا نرخ بازگشت سرمایه پروژهها دچار اختلال نشود.
فرصت مذاکرات برای ارائه برنامه روابط بینالمللی ایران
او تاکید کرد: کیفیت و مدیریت فناوری بهعنوان دو مؤلفه کلیدی در توسعه صنعت نفت و گاز، بیانگر این است که ایران برای ورود مؤثر به پروژههای بزرگ انرژی، ناگزیر به بهبود فضای تعاملات بینالمللی است که در این مسیر نخستین گام، تعیین اولویتها و گام دوم بازنگری جدی در انتخاب شرکای تجاری آینده است. در شرایط کنونی نیز، آمریکا پیام روشنی مخابره کرده است که تمرکز اصلیاش بر منافع اقتصادی است.
این کارشناس ادامه میدهد: در سطح منطقهای و جهانی، کشورهای عربی و رقبای آمریکا از جمله چین و روسیه، هر یک از زاویه منافع خود به موضوع نگاه میکنند. این بازیگران، اگرچه در ظاهر از مذاکرات حمایت میکنند، اما در عمل، ورود کامل ایران به صحنه بینالمللی انرژی را به نفع خود نمیدانند؛ چراکه ایران هم در منطقه و هم در بازار جهانی، رقیب مستقیم آنها در نفت و گاز محسوب میشود و مزیتهای راهبردی مشترکی با آنها دارد. در چنین فضایی، نیاز است ایران روی میز مذاکره، نسخهای روشن برای تجدید و توازن روابط بینالمللی ارائه کند.
در مجموع، بر اساس گفتهها وشواهد، آینده صنعت انرژی ایران به میزان همراهی او با تحولات ژئوپلیتیک جهان و نحوه تعاملات در صجنه بینالمللی پیوند خورده است؛ مسیری که سهم ایران را در امنیت انرژی جهانی تثبیت یا تضعیف میکند و سرنوشت آن را در توسعه ظرفیتها و بازتعریف نقش آن در جدال میان کنترل و عرضه انرژی رقم خواهد زد.
✍️سارا کیادربندسری
